Di tích Nhà Xanh – chứng tích lịch sử giữa lòng phường Trấn Biên

Từ một biệt thự thời Pháp thuộc…

Nhà Xanh được xây dựng vào năm 1912 theo lối kiến trúc Pháp, kết cấu kiên cố gồm hai tầng, mái lợp ngói vảy cá. Công trình ban đầu là trụ sở làm việc của Công ty Kỹ nghệ và Lâm nghiệp Biên Hòa (viết tắt BIF – Bien Hoa Industrielle et Forestière), một cơ sở khai thác tài nguyên do thực dân Pháp lập nên trên nền trại cưa cũ. Do toàn bộ tường nhà được sơn một màu xanh đặc trưng, người dân địa phương quen gọi là "Nhà Xanh" – tên gọi ấy tồn tại cho đến ngày nay.

Giai đoạn 1945–1954, khi quân Pháp trở lại xâm lược, Nhà Xanh được trưng dụng làm sở chỉ huy của tiểu khu Biên Hòa. Sau đó, công trình tiếp tục được sử dụng làm nơi ở và làm việc của phái đoàn cố vấn quân sự Mỹ (MAAG) tại Biên Hòa – một trong những cứ điểm đầu tiên đánh dấu sự can thiệp quân sự của Hoa Kỳ vào miền Nam Việt Nam.

Đến trận tập kích lịch sử đêm 7/7/1959

Trước tình hình Mỹ – Diệm ra sức khủng bố phong trào cách mạng, Liên Tỉnh ủy miền Đông quyết định tổ chức một trận tập kích táo bạo vào sào huyệt cố vấn Mỹ ngay tại Nhà Xanh. Đúng 19 giờ ngày 7/7/1959, một phân đội đặc công cải trang thành lính tuần tra đã bí mật áp sát mục tiêu. Chỉ trong khoảng 15 phút chiến đấu, lực lượng ta tiêu diệt Thiếu tá Dale Buis và Trung sĩ Chester Ovnand, làm bị thương Đại úy Howard B. Boston. Chiến sĩ Nguyễn Văn Huệ đã anh dũng hy sinh trong trận đánh và sau này được Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Đây được xem là trận tấn công đầu tiên của quân và dân ta nhằm vào lực lượng quân sự Mỹ trên chiến trường miền Nam, gây chấn động dư luận trong nước lẫn quốc tế, khiến báo chí Sài Gòn và phương Tây liên tục đưa tin. Trận đánh không chỉ giáng đòn phủ đầu bất ngờ vào ý chí xâm lược của Mỹ - ngụy, mà còn khẳng định quyết tâm và trí tuệ mưu lược của lực lượng cách mạng Biên Hòa – Đồng Nai ngay từ những ngày đầu cuộc kháng chiến chống Mỹ.

Giá trị lịch sử được gìn giữ qua nhiều thế hệ

Với ý nghĩa đặc biệt đó, ngày 12/12/1986, Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đã ra Quyết định số 235/VH-QĐ, xếp hạng Nhà Xanh là di tích lịch sử cấp quốc gia. Trải qua thời gian, di tích đã được trùng tu, sửa chữa nhiều lần vào các năm 1991, 1993, 1999 nhằm bảo tồn nguyên trạng kiến trúc và không gian lịch sử.

Nằm ngay trong khuôn viên trường học, Nhà Xanh từ lâu đã trở thành "địa chỉ đỏ" quen thuộc để giáo dục truyền thống cách mạng cho các thế hệ học sinh, sinh viên. Nhiều hoạt động sinh hoạt đoàn, tham quan khu trưng bày lưu niệm vẫn được tổ chức đều đặn tại đây, đặc biệt vào các dịp kỷ niệm lớn – như lễ kỷ niệm 60 năm trận tập kích Nhà Xanh được tổ chức trọng thể vào năm 2019, thu hút đông đảo nhân chứng lịch sử, Anh hùng lực lượng vũ trang, Mẹ Việt Nam anh hùng cùng đoàn viên, thanh niên tham dự.

Nhà Xanh hôm nay – trong diện mạo hành chính mới

Từ ngày 1/7/2025, thực hiện chủ trương sắp xếp đơn vị hành chính, các phường Bửu Long, Quang Vinh, Trung Dũng, Thống Nhất, Hiệp Hòa, An Bình và Thống Nhất (nơi tọa lạc di tích Nhà Xanh) đã được hợp nhất thành phường Trấn Biên. Như vậy, di tích lịch sử Nhà Xanh nay thuộc địa bàn phường Trấn Biên, thành phố Đồng Nai.

Việc bảo tồn, phát huy giá trị di tích Nhà Xanh tiếp tục được chính quyền địa phương quan tâm, gắn với định hướng đưa các di tích lịch sử - cách mạng vào khai thác du lịch, giáo dục truyền thống, góp phần lan tỏa niềm tự hào về vùng đất Biên Hòa – Đồng Nai anh hùng đến với nhân dân và du khách gần xa.