Lịch sử gần 330 năm của thành phố Ðồng Nai

Sự hội tụ giữa lịch sử hào hùng, bản sắc văn hóa đa dạng và tinh thần đoàn kết đang tạo nên diện mạo mới cho thành phố Đồng Nai hiện đại, nghĩa tình. Đây cũng là nền tảng để khơi dậy nguồn lực nội sinh, xây dựng con người Đồng Nai phát triển toàn diện.

Từ thuở mang gươm đi mở cõi

Ngược dòng thời gian về trước thế kỷ XVI, Đồng Nai vẫn còn là vùng đất hoang vu chưa có người khai phá. Đầu thế kỷ XVII nơi đây trở lên sôi động với sự xuất hiện của người Việt từ vùng Thuận Quảng vào khai hoang lập làng sinh sống. Khi ấy, vùng đất này thuộc quyền cai trị của vua Chân Lạp Chey Chettha II. Năm 1620, ông trở thành con rể của chúa Nguyễn Phúc Nguyên khi cưới con gái thứ 2 của chúa Nguyễn là công chúa Ngọc Vạn và phong bà làm hoàng hậu Chân Lạp.

Năm 1679, nhóm người Hoa do Trần Thượng Xuyên dẫn đầu giong thuyền chạy qua nước ta xin tị nạn, được chúa Nguyễn Phúc Tần cho phép vào lập nghiệp, sinh sống ở phương Nam. Ông và đoàn tùy tùng của mình đã đặt những bước chân đầu tiên lên vùng đất Bàn Lân (địa danh cổ của vùng đất Biên Hòa - Đồng Nai xưa, ngày nay là khu vực phường Trấn Biên, nơi có đình Tân Lân), góp sức xây dựng cù lao Phố (Nông Nại đại phố) thành thương cảng sầm uất bậc nhất Nam Bộ thời bấy giờ.

• Năm 1972, tỉnh Biên Hòa có 6 quận là: Đức Tu, Công Thanh, Tân Uyên, Dĩ An, Long Thành và Nhơn Trạch. Tháng 2-1976, tỉnh Biên Hòa được sáp nhập với Bà Rịa và Long Khánh thành tỉnh Đồng Nai mới. Từ năm 1976 đến trước ngày 30-4-2026, tên gọi tỉnh Đồng Nai được giữ nguyên, song có thay đổi nhiều lần địa giới, đơn vị hành chính cấp xã, cấp huyện.

Tiến sĩ Nguyễn Văn Quyết, Chủ tịch Hội Hữu nghị Việt Nam - Nhật Bản thành phố Đồng Nai cho biết: 19 năm sau khi Trần Thượng Xuyên vào khai phá Nông Nại Đại phố, mùa xuân năm Mậu Dần 1698, Thống suất Nguyễn Hữu Cảnh vâng lệnh chúa Nguyễn Phúc Chu vào Nam kinh lược, thiết lập bộ máy hành chính. Ông lấy đất Đồng Nai lập phủ Gia Định gồm 2 huyện: Phước Long dựng dinh Trấn Biên và Tân Bình dựng dinh Phiên Trấn. Đất Bàn Lân và Nông Nại Đại phố nằm trong huyện Phước Long. Sông Đồng Nai vì thế được gọi là Phước Long Giang.

“Chỉ trong một thời gian ngắn, Nguyễn Hữu Cảnh đã thu nạp, chiêu mộ thêm người dân vào khai khẩn ruộng đất, đặt đơn vị hành chính, chuẩn định thuế, lập bộ tịch đinh điền… tạo cơ sở cho việc phát triển Đồng Nai. Từ đây, chính thức hóa vùng đất này trên bản đồ quốc gia Đại Việt” - Tiến sĩ Nguyễn Văn Quyết chia sẻ.

Năm 1700, Nguyễn Hữu Cảnh mất, tướng Trương Phúc Phan được chúa Nguyễn Phúc Chu giao giữ chức Trấn thủ dinh Trấn Biên. Dinh Trấn Biên và huyện Phước Long ở phía Đông sông Sài Gòn là một vùng rộng lớn bao gồm: Đồng Nai, Bình Phước, Bình Dương, Bà Rịa - Vũng Tàu (tức thành phố Đồng Nai và Thành phố Hồ Chí Minh ngày nay). Đến năm 1715, Văn miếu Trấn Biên được xây dựng, khẳng định đây không chỉ là vùng đất “giỏi làm ăn” mà còn là nơi trọng chữ nghĩa, đề cao đạo học và giá trị văn hóa truyền thống.

• Trấn Biên Hòa (1808-1832) hay tỉnh Biên Hòa (1832-1861) có địa giới hành chính rộng lớn, bao gồm vùng đất thành phố Đồng Nai ngày nay; Bà Rịa - Vũng Tàu, Bình Dương và một phần của Thành phố Hồ Chí Minh (Thành phố Hồ Chí Minh ngày nay). Năm 1876, tỉnh Biên Hòa bị Pháp giải thể và biến thành 3 tiểu khu: Biên Hòa, Thủ Dầu Một và Bà Rịa. Năm 1939, tỉnh Biên Hòa có 5 quận: Châu Thành, Long Thành, Xuân Lộc, Tân Uyên, núi Bà Rá.

Xuyên suốt quá trình gần 330 năm hình thành và phát triển, vùng đất Đồng Nai trải qua nhiều khó khăn, thách thức và cả những biến động của lịch sử. Chính những thách thức ấy đã hun đúc tinh thần kiên cường, đoàn kết của nhiều thế hệ người Đồng Nai, buộc họ phải không ngừng nỗ lực, đấu tranh và vươn lên. Lớp sau nối tiếp lớp trước, bền bỉ đóng góp trí tuệ, công sức xây dựng, bồi đắp các giá trị văn hóa truyền thống, làm nên bản sắc riêng của vùng đất Trấn Biên - Đồng Nai hôm nay.

Dấu ấn “vùng đất mở” phương Nam

Ngày 1-7-2025, Đồng Nai cùng cả nước thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, sáp nhập tỉnh Bình Phước vào tỉnh Đồng Nai. Quá trình hình thành và phát triển của khu vực Đồng Nai - Bình Phước là một tiến trình lịch sử liên tục, phản ánh rõ nét quá trình mở rộng lãnh thổ quốc gia, tổ chức quản lý hành chính và phát triển kinh tế - xã hội qua các thời kỳ, đồng thời là cơ sở thực tiễn quan trọng cho việc sắp xếp, tổ chức lại không gian phát triển trong giai đoạn hiện nay.

Theo Thạc sĩ Trần Quang Toại, Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử thành phố Đồng Nai, Đồng Nai và Bình Phước cùng có chung nguồn gốc lịch sử, là vùng đất đã trải qua nhiều sự thay đổi về địa giới hành chính cũng như tên gọi. Năm 1832, khi tỉnh Biên Hòa chính thức được thành lập, địa bàn khi ấy đã bao gồm cả vùng đất Bình Long, Phước Long (thuộc tỉnh Bình Phước trước đây). Từ thời danh tướng Nguyễn Hữu Cảnh vào kinh lược dinh Trấn Biên, vùng đất này đã nằm trong một không gian hành chính và văn hóa thống nhất.

“Trong kháng chiến chống Mỹ, chính quyền Sài Gòn tách tỉnh Biên Hòa để thành lập các tỉnh Bình Long, Phước Long. Tuy nhiên, trong thực tiễn đấu tranh cách mạng, các địa phương này vẫn có mối liên hệ mật thiết, chịu sự chỉ đạo chung của Trung ương Cục miền Nam (tại địa bàn xã Phú Lý ngày nay) và Khu ủy miền Đông Nam Bộ (tại địa bàn phường Trị An ngày nay). Đây chính là một trong những yếu tố tạo nên sự gắn bó sâu sắc giữa Đồng Nai và Bình Phước” - ông Toại chia sẻ.

Không chỉ có sự tương đồng về lịch sử, 2 địa phương Đồng Nai và Bình Phước (trước đây) còn có nhiều nét gần gũi về văn hóa và cộng đồng dân cư. Các dân tộc như: Chơro, S’tiêng, M’nông, Mạ, K’ho… cùng nhiều thành phần cư dân khác đã sinh sống đan xen, tạo nên sự giao thoa văn hóa phong phú trên vùng đất miền Đông Nam Bộ. Chính sự đa dạng ấy đã hình thành nên tính cách đặc trưng của con người Đồng Nai thân thiện, nghĩa tình, năng động, sáng tạo, văn minh, hiện đại.

• Sau khi được tách ra từ tỉnh Biên Hòa, tiền thân tỉnh Bình Phước gồm 2 tỉnh: Bình Long và Phước Long. Ngày 30-1-1971, Trung ương Cục miền Nam quyết định thành lập phân khu Bình Phước. Cuối năm 1972, phân khu Bình Phước giải thể, tỉnh Bình Phước chính thức được thành lập. Ngày 2-7-1976, Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam ra quyết định thành lập tỉnh Sông Bé gồm: Thủ Dầu Một, Bình Phước và 3 xã thuộc huyện Thủ Đức (thuộc Thành phố Hồ Chí Minh). Ngày 1-1-1997, tỉnh Bình Phước được tái lập gồm 5 huyện phía Bắc tỉnh Sông Bé là: Đồng Phú, Bình Long, Lộc Ninh, Phước Long và Bù Đăng. Tỉnh lỵ đặt ở thị trấn Đồng Xoài (huyện Đồng Phú). Ngày 1-5-2003, 2 huyện Chơn Thành và Bù Đốp chính thức đi vào hoạt động. Tỉnh Bình Phước có 11 huyện, thị, thành phố, thị; 111 xã, phường và thị trấn. Từ năm 1999, địa giới cấp tỉnh được ổn định, song có thay đổi nhiều lần về địa giới hành chính cấp xã, cấp huyện.

Cũng theo Thạc sĩ Trần Quang Toại, Đồng Nai từ lâu đã được xem là “vùng đất mở”, nơi con người có tinh thần khoan dung, hòa đồng và dễ dung hợp các nền văn hóa. Từ thời thương cảng cù lao Phố cho đến hôm nay, truyền thống ấy vẫn được gìn giữ và phát huy. Đặc biệt, từ ngày 30-4-2026, Đồng Nai chính thức trở thành thành phố thứ 7 trong cả nước. Đây được xem là dấu mốc quan trọng, mở ra chương mới cho sự phát triển của địa phương trong bối cảnh phát triển và hội nhập sâu rộng.

“Các giá trị di sản văn hóa phong phú của vùng Bắc Đồng Nai và Nam Đồng Nai nếu được kết nối, khai thác hiệu quả sẽ trở thành sản phẩm văn hóa - du lịch đặc sắc. Bên cạnh khát vọng vươn lên và những tiềm năng sẵn có, thành phố Đồng Nai cần có cơ chế phù hợp với mô hình phát triển mới để tạo thêm cơ hội liên kết, phát triển mạnh mẽ trong tương lai” - ông Toại nhấn mạnh.

Cực tăng trưởng kinh tế trọng điểm phía Nam

Không chỉ giàu truyền thống lịch sử, Đồng Nai hôm nay còn giữ vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng trong vùng Đông Nam Bộ, là khu vực kết nối quan trọng giữa vùng kinh tế trọng điểm phía Nam với Tây Nguyên và các tỉnh Nam Trung Bộ. Hiện thành phố có diện tích hơn 12,7 ngàn km², quy mô dân số khoảng 5 triệu người, với 95 đơn vị hành chính cấp xã, trong đó, phường Trấn Biên là trung tâm chính trị, hành chính, kinh tế và văn hóa - xã hội.

Đồng Nai hiện là một trong những trung tâm công nghiệp lớn của Việt Nam với 89 khu công nghiệp được quy hoạch. Các chính sách phát triển công nghiệp được quan tâm, Đồng Nai đã thu hút đầu tư của 45 quốc gia và vùng lãnh thổ đến đầu tư, thu hút hơn 2,5 ngàn dự án trong nước còn hiệu lực với số vốn đăng ký khoảng 602 ngàn tỷ đồng và trên 2,2 ngàn dự án FDI còn hiệu lực với số vốn đăng ký hơn 45 tỷ USD. Đồng Nai là một trong những địa phương có đóng góp lớn vào ngân sách và tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của cả nước, khẳng định vị thế là một cực tăng trưởng quan trọng trong vùng kinh tế trọng điểm phía Nam.

Kiến trúc sư Khương Văn Mười, nguyên Phó Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam cho hay: Đồng Nai sở hữu những lợi thế về hạ tầng giao thông mà hiếm địa phương nào có được, hội tụ đầy đủ 5 phương thức vận tải với quy mô lớn, từ đường bộ, đường sắt, đường thủy, đường hàng hải đến đường hàng không. Trong đó, Cảng hàng không quốc tế Long Thành là công trình hạ tầng chiến lược mang tầm vóc quốc gia và quốc tế. Ngoài ra, hàng loạt tuyến cao tốc như: Thành phố Hồ Chí Minh - Long Thành - Dầu Giây; Phan Thiết - Dầu Giây, Biên Hòa - Vũng Tàu, Gia Nghĩa - Chơn Thành, vành đai 3… đã và đang tạo nên mạng lưới kết nối liên vùng hiện đại, mở ra dư địa phát triển mới cho Đồng Nai.

“Việc vận hành theo mô hình thành phố sẽ tạo sức bật mạnh mẽ cho Đồng Nai trong thu hút đầu tư, phát triển kinh tế, tạo thêm nhiều việc làm và nâng cao chất lượng sống cho người dân. Đây là thời điểm Đồng Nai dồn toàn lực, biến quyết tâm chính trị thành hành động cụ thể để hiện thực hóa các mục tiêu phát triển, khẳng định vai trò là cực tăng trưởng quan trọng của khu vực phía Nam” - ông Khương Văn Mười chia sẻ.

Khơi dậy nguồn lực văn hóa cho đô thị tương lai

Bước vào giai đoạn phát triển mới, thành phố Đồng Nai không chỉ hướng đến mục tiêu trở thành trung tâm công nghiệp, thương mại, logistics quan trọng mà còn đặt ra yêu cầu xây dựng một đô thị giàu bản sắc văn hóa, phát triển hài hòa và bền vững.

Thành ủy viên, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Đồng Nai Lê Thị Ngọc Loan cho biết: “Đồng Nai hiện có 121 di tích được xếp hạng, gồm 6 di tích quốc gia đặc biệt, 42 di tích quốc gia và 73 di tích cấp tỉnh, cùng gần 1,5 ngàn di tích đã kiểm kê. Nhiều di tích như: Văn miếu Trấn Biên, Đền thờ và mộ Nguyễn Hữu Cảnh (phường Trấn Biên), Chiến khu Đ (phường Trị An), Căn cứ Bộ Chỉ huy Quân giải phóng miền Nam Việt Nam (xã Lộc Thành), Sóc Bom Bo (xã Bom Bo)… đã trở thành biểu tượng văn hóa, lịch sử quan trọng của vùng đất Đồng Nai nói riêng, Đông Nam Bộ nói chung”.

Những năm gần đây, nhiều di tích được thành phố Đồng Nai quan tâm trùng tu, tôn tạo, gắn với hoạt động du lịch và giáo dục truyền thống. Chỉ tính riêng giai đoạn 2020-2025, Đồng Nai bố trí hơn 161 tỷ đồng cho công tác trùng tu, tôn tạo di tích. Hệ thống thiết chế văn hóa không ngừng được hoàn thiện, cơ sở vật chất và trang thiết bị được nâng cấp nhằm phục vụ tốt hơn nhu cầu sinh hoạt văn hóa của người dân. Toàn thành phố hiện có 1.703/1.775 thôn, ấp, khu phố có nhà văn hóa (đạt 95,9%) và 16 nhà văn hóa dân tộc.

• Cùng với phát triển kinh tế, thành phố Đồng Nai hướng tới xây dựng và phát triển đô thị văn minh - hiện đại - hạnh phúc, lấy con người là trung tâm, chủ thể, nguồn lực và mục tiêu của sự phát triển; lấy giá trị văn hóa, nâng cao sức khỏe, đời sống vật chất, tinh thần của nhân dân là trụ cột của sự phát triển bền vững.

Trong bối cảnh Đồng Nai cùng cả nước bước vào giai đoạn phát triển mới, thành phố xác định xây dựng và phát triển văn hóa Đồng Nai giàu bản sắc, hội nhập, trở thành nền tảng tinh thần vững chắc, nguồn lực nội sinh quan trọng và động lực phát triển nhanh, bền vững. Đồng thời xây dựng con người Đồng Nai phát triển toàn diện, phát huy các phẩm chất đặc trưng: thân thiện, nghĩa tình, văn minh, hiện đại. Phát triển công nghiệp văn hóa gắn với chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và hội nhập quốc tế, góp phần nâng cao vị thế, sức mạnh mềm và bản sắc văn hóa Đồng Nai trong thời kỳ mới.

Gần 330 năm hình thành và phát triển, từ vùng đất Trấn Biên xưa đến Đồng Nai hôm nay đã vươn lên, trở thành đô thị năng động, cực tăng trưởng quan trọng của khu vực phía Nam. Bề dày lịch sử, bản sắc văn hóa đa dạng cùng tinh thần đoàn kết, nghĩa tình chính là nền tảng để Đồng Nai phát huy nguồn lực nội sinh, xây dựng đô thị hiện đại, văn minh và phát triển bền vững trong kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.     

Nguồn: Báo Đồng Nai